IX. Konferencja 25 maja – 7 czerwca 2011r.

Autorzy i omawiane teksty:

  1. Prof. Roger Chickering - Georgetown Univ., Imperial Germany and the Great War 1914-1918,Cambridge Univ. Press
  2. Prof. Mary Fulbrook - University College London, History of Germany 1918-2008:The divided Nation, Wiley-Blackwell
  3. Prof. William W.Hagen - University of California, Davis, Ordinary Prussians: Brandenburg Junkers and Villagers 1500-1840,Cambridge Univ. Press
  4. Prof. William W.Hagen, German and Polish Anti-Semitism, Cambridge Univ. Press
  5. Prof. Matthew Jefferies - The University of Manchester, Contesting the German Empire 1871 - 1918 (Contesting the Past),Blackwell
  6. Prof. Matthew Jefferies, Imperial Culture in Germany, 1871-1918,Palgrave Macmillan
  7. Prof. Jonathan Sperber - University of Missouri, The European Revolutions 1848 -1851,Cambridge Univ. Press

Edytorzy:

Prof. James Collins – Cambridge University Press, Georgetown University
Peter Kracht - University of Pittsburgh Press, Pittsburgh

Goście specjalni:

Prof. John Tutino – Georgetown University
Dr Sofia Diak – Lwów

Eksperci:

Prof. James Collins – Georgetown University, Washington
Prof. Karin Friedrich – University of Aberdeen, UK
Prof. Andrzej Kamiński – Georgetown University – koordynator cyklu konferencji
Dr Adam Kożuchowski – PAN
Prof. John Merriman – Yale University
Prof. Piotr Mikietyński – Uniwersytet Jagielloński
Prof. Daria Nałęcz – Uczelnia Łazarskiego
Prof. Andrzej Nowak – Uniwersytet Jagielloński
Prof. Marek Wierzbicki – Katolicki Uniwersytet Lubelski
Prof. Marcin Wodziński – Uniwersytet Wrocławski

Przedmiotem debat były podręczniki akademickie w USA i Wielkiej Brytanii dotyczące historii Niemiec oraz niemieckiego i polskiego antysemityzmu.

Jedynie dwie osoby - prof. William Hagen i prof. Mary Fulbrook - spośród zaproszonych specjalistów, piszących opiniotwórcze książki poświęcone historii Niemiec odwiedzały wcześniej Polskę. Natomiast ani powszechnie znany autor wielu poważnych prac i promotor licznych historyków/specjalistów w tej dziedzinie, jakim jest prof. Roger Chickering, jak też profesorowie Jonathan Sperber i Mattew Jefferies nigdy uprzednio nie widzieli naszego kraju.

Dyskusje dotyczyły tych fragmentów, które traktują o Europie Środkowej, w tym szczególnie o Polsce. Głównym celem było zwrócenie autorom uwagi na pojawiające się w omawianych książkach błędy rzeczowe oraz przedyskutowanie zagadnień, które z polskiego punktu widzenia wydają się kontrowersyjne lub wątpliwe. Co ważne, cel ten przyświecał zarówno obecnym autorom, jak i organizatorom – dzięki czemu dyskusje miały merytoryczny i płynny charakter, choć oczywiście nie obyło się bez polemik, które wszakże są nieodzowną i pożądaną cechą tego typu dyskusji naukowych. Zdaniem ekspertów i organizatorów tegoroczna konferencja nie odbiegała standardem dyskusji i merytorycznymi rezultatami od poprzednich.

Jako pierwszy był dyskutowany podręcznik autorstwa prof. Rogera Chickeringa pt.Imperial Germany and the Great War, 1914-1918, Oxford University Press.

oraz drugi:

Revolutions 1848 -1851 - prof. Jonathan Sperber, Cambridge University Press.

Obie książki są od lat popularne wśród wykładowców jako przystępne i zwięzłe analizy szerokich zagadnień i cieszą się bardzo dobrą opinią.

W ocenie ekspertów, specjalistów od dziewiętnasto- i dwudziestowiecznej historii Niemiec i Europy Środkowej oraz historii historiografii, opinia ta jest w pełni zasłużona. Obie książki reprezentują wysoki poziom merytoryczny, charakteryzują się syntetycznym ujęciem i przystępnym stylem, typowym dla anglosaskiej historiografii akademickiej. Wartą podkreślenia cechą The European Revolutions jest też nacisk na wydarzenia w Europie Wschodniej, w tym na ziemiach polskich zaborów niemieckiego i austriackiego, prezentowanych w ujęciu porównawczym. Można wręcz stwierdzić, że książka jest pod tym względem wyjątkowa na tle innych anglosaskich podręczników. Mimo ich ogólnie wysokiego poziomu, wszystkie recenzowane podręczniki zawierały szereg błędów rzeczowych oraz niezamierzenie kontrowersyjnych stwierdzeń, które eksperci starali się w swoich komentarzach skorygować. Generalnie rzecz biorąc, im więcej uwagi dany autor poświęcał Europie Środkowo-Wschodniej, tym więcej takich „wątpliwych” punktów udawało się odnaleźć, a zatem najwięcej uwag było w odniesieniu do The European Revolutions….

Zbiór artykułów prof. W. Hagena: German and Polish Anti-Semitism

Niezwykle kompetentny artykuł recenzyjny, poświęcony książce J. T. Grossa pt. „Sąsiedzi”, trafnie oceniający jej zasadnicze tezy, wskazujący na jej zalety i braki. Niektóre hipotezy prof. Hagena wydają się dyskusyjne, ale przecież postęp w nauce polega na poszukiwaniach nowych rozwiązań i kwestionowaniu aktualnie obowiązujących.

Drugi artykuł stanowi próbę ukazania innej interpretacji pogromu Żydów we Lwowie w oparciu o analizę mentalności i wzorców zachowań, przekazywanych kolejnym pokoleniom w czasie procesu wychowawczego. Tego rodzaju podejście do tak kontrowersyjnego tematu jest tyleż interesujące co dyskusyjne. Z jednej strony Autor pokazuje oryginalne wytłumaczenie genezy i przebiegu tej masakry, z drugiej zaś proponowana konstrukcja intelektualna zawiera słabe punkty i niekonsekwencje. ukazała się przed 2005 r. Na te elementy eksperci zwrócili uwagę autorowi podczas dyskusji.

Kolejny artykuł dotyczył przemocy wobec Żydów w czasie I wojny światowej i po jej zakończeniu. Autor wykorzystuje szeroką i różnorodną bazę źródłową. Konieczne wydają się poprawki w metodologii tej pracy, np. nieprecyzyjny tytuł (w latach 1914-1918 Polska nie była państwem), brak zarysowania jej wyraźnych ram terytorialnych (stosunek do Żydów był wyraźnie inny w Rosji i na Ukrainie oraz w centralnej Polsce). Interesującym pomysłem wydawało się porównanie przemocy motywowanej etnicznie w różnych obszarach świata (np. w Azji). Zdaniem ekspertów znacznie ciekawsze byłoby porównanie zjawiska tego rodzaju przemocy i jej genezy w Europie środkowo-wschodniej i nie tylko w stosunku do Żydów, co rozbudowałoby kontekst niniejszej książki.

Artykuł jest próbą ukazania siły antysemickich uprzedzeń ugruntowanych w świadomości polskiego społeczeństwa na początku XX wieku poprzez pryzmat niesprawiedliwego wyroku i egzekucji rabina Szapiro w Płocku w sierpniu 1920 r. Argumentacja autora wydawała się mało przekonująca, a pominięcie kontekstu historycznego, m. in. poprzez nie wykorzystanie źródeł i literatury polskiej, prowadzi do błędnych wniosków końcowych. Losy rabina Szapiro są nie tyle dowodem na siłę antysemickich uprzedzeń Polaków (choć i takie wówczas istniały), co bardziej na to jak skrajnie niebezpieczna sytuacja wojenna wywołuje szereg mało racjonalnych zachowań jednostek i zbiorowości, w tym instytucji państwowych (wojska, sądownictwa). Np. ówczesne wojenne sądy doraźne wydały setki kontrowersyjnych wyroków, które dotykały zarówno Żydów, jak i Polaków, Białorusinów i Niemców. Eksperci zwracali uwagę, że tego rodzaju tematyka mikro-historyczna winna być analizowana według klasycznych metod historycznych, używanych do wyjaśnienia faktycznego przebiegu wydarzeń. Autor pominął je i w ten sposób doszedł do błędnych wniosków uogólniających.

Ordinary Prussians. Brandenburg Junkers and Villagers , 1500-1840 – prof. William Hagen; edytor: Cambridge Univ. Press.

Opracowanie Prof. Hagena, zdaniem ekspertów, nie może być traktowane jako podręcznik per se, wymaga bowiem znacznej wiedzy wstępnej. Jest to jednak pozycja o wielkiej wadze i wpływa na rozumienie społecznej i ekonomicznej pozycji chłopów w społeczeństwach Europy Środkowo-Wschodniej, a w każdym razie skłania anglosaski świat akademicki do zrewidowania poglądów na ten temat. Opracowanie Prof. Hagena jest społeczną historią wsi środkowoeuropejskiej oraz gospodarki wiejskiej w tym regionie. Odwołuje się do takich zjawisk jak sytuacja chłopa, jego powinności, czyli pańszczyzna czy podatki, opisuje także zmiany, jakie dokonywały się na wsi, w tym kwestie komercjalizacji produkcji rolnej. Przede wszystkim dekonstruuje on mit chłopstwa pasywnego, biernego, poddanego opresji. Autor opisuje w szczegółowy sposób relację miedzy wsią a rynkiem, współpracę panów i chłopów w omijaniu płacenia podatków, strategie negocjacyjne oraz cały szereg innych zjawisk, które znacząco zmieniają obraz relacji społecznych na wsi. Podstawowym pytaniem, na które należy jednak odpowiedzieć zdaniem ekspertów, jest pytanie, na ile tego rodzaju wyniki badań można rozciągnąć na inne obszary na wschód od Łaby, w szczególności czy można je przełożyć na obraz stosunków społecznoekonomicznych w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Rola folwarku chłopskiego w tej części Europy powinna zostać zbadana znacznie bardziej szczegółowo, biorąc pod uwagę analizę przeprowadzoną przez Prof. Hagena. Jednocześnie eksperci wskazują, iż opracowanie to rzuca nowe światło na sytuację chłopa i wskazuje, iż dla celów analitycznych należy rozdzielać aspekty jego sytuacji prawnej i ekonomicznej. Eksperci przedstawili polską historiografię, która pozwoli autorowi na pełniejsze zrozumienie badanego zagadnienia w kontekście terenów Rzeczypospolitej.

Contesting the German Empire 1871 - 1918 (Contesting the Past) – prof. Matthew Jefferies

Ogólna ocena opracowania jest niezwykle pozytywna, jednak eksperci wskazali na szereg elementów interpretacyjnych, które zdradzają znacznie więcej o autorze opracowania i jego sympatiach niż o faktach historycznych, których te komentarze dotyczą. Przykładowo dotyczyło to opisu i oceny osoby Bismarcka.

Imperial Culture in Germany 1871 - 1918- prof. Matthew Jefferies

Osią książki jest synteza dotycząca kultury niemieckiej w okresie po zjednoczeniu Niemiec pod przywództwem Prus w 1871 r., a więc okres tzw. Kaiserreich. Ważnym uzupełnieniem dydaktycznym w przypadku tej pozycji jest oczywiście literatura dotycząca historii politycznej Niemiec tego okresu, ze szczególnym uwzględnieniem trzech dekad poprzedzających wybuch I Wojny Światowej. Dyskusyjne wydają się być jednak następujące luki widoczne w przeprowadzonej przez autora analizie:

- podstawowym błędem, który charakteryzuje całość tekstu, podlegającego analizie, jest skupienie uwagi wyłącznie na kulturze niemieckiej, przy całkowitym pominięciu wkładu kulturowego mniejszości,

- kolejnym problemem jest konsekwentne pomijanie wpływów płynących z Europy Środkowo-Wschodniej i wyłączna koncentracja na związkach z Europą Zachodnią, podczas gdy znaczna część terytoriów Prus stała się w 1918 r. częścią odrodzonego państwa polskiego. Wzmianki o roli mniejszości polskiej są incydentalne, nie wpisują się w szerszy kontekst analizy procesów kulturowych i nie wnoszą w zasadzie istotnych treści do całości studium. W konsekwencji nie pojawiają się w książce takie istotne tematy jak: germanizacja, „Ostforschung”, czy kształtowanie przeświadczenia o kulturowej wyższości wyrażanej przez historyków, artystów jak też organizacje społeczne tego okresu historii Niemiec Najsłabszym punktem książki jest zdaniem ekspertów całkowite pominięcie relacji polsko-niemieckich tego okresu. W szczególności ważne jest wskazanie, że tego rodzaju polityka miała przemożny wpływ na losy relacji polsko-niemieckich w późniejszych okresach. Rola polityki Kulturkampf prowadzonej przez Niemcy w tym okresie nie jest przez to dość wyraźnie zarysowana. Istotne jest również według ekspertów zrozumienie, iż Prusy nie stanowiły homogenicznego organizmu oraz winno mieć miejsce większe wyeksponowanie stosunku Prus do zamieszkujących te tereny katolików zwłaszcza, iż tematem książki jest kultura imperialna, nie zaś kultura niemiecka jako taka.

History of Germany 1918-2008: The divided Nation – prof. Mary Fulbrook

Książka przedstawia dzieje podzielonych Niemiec w XX w., co należy uznać za bardzo dobry i słuszny merytorycznie pomysł. Jej styl jest więcej niż poprawny, dzięki czemu czytelnik nie ma kłopotów z przebrnięciem przez kilkaset stron tekstu. Od strony braków, podręcznik zawiera zbyt mało propozycji interpretacyjnych (jest przeznaczony do kształcenia studentów) na temat najważniejszych wydarzeń w historii Niemiec (np. konferencja w Monachium 30 września 1938 r., pakt Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939 r., konferencja w Poczdamie). Pomija też ważne aspekty historii Niemiec, w tym stosunków polsko-niemieckich, np. politykę okupacyjną III Rzeszy na terenach Polski i innych, okupowanych krajów Europy, zbrodnie niemieckie na narodach okupowanych, w tym eksterminacja narodów słowiańskich (ok. 30 mln zamordowanych i zabitych w walkach). W tej ostatniej kwestii podręcznik zawiera istotne braki. Na przykład, Holocaustowi Żydów (ok. 5,5 mln zamordowanych) poświęcono w nim 16 stron (zresztą świetnej) analizy, podczas gdy pominięto inne zagłady (Romów, jeńców sowieckich). Brakowało też informacji o powojennych stosunkach polsko-niemieckich (wypędzenie Niemców z Ziem Odzyskanych, proces polsko-niemieckiego pojednania, relacje dyplomatyczne Polski i Niemiec po 1990 r.).

Zetknięcie się z ludźmi, naszą architekturą i, jak podkreślali z pewnym zaskoczeniem, krajem od dawna w sposób oczywisty należącym do europejskiej cywilizacji było dla nich przekroczeniem Rubikonu zadawnionych stereotypów krążących w niemieckiej historiografii. Nawet dla prof. W. Hagena, który jako jedyny zna język polski i korzysta w swoich pracach z polskich archiwów i historiografii, spotkania nie tylko z kolegami, polskimi historykami reprezentującymi świat naukowy, ale też z politykami i samorządowcami wywarły mocne i nadzwyczaj dodatnie wrażenie.

Warto podkreślić, że otwartość i zaufanie okazywane polskim ekspertom przez autorów z pewnością wzmocniła obecność i głos w dyskusji prof. Johna Merrimana, którego postawa mogła służyć jako „żywy przykład” autora, który w oparciu o debaty polskimi ekspertami wprowadził obszerne zmiany do kolejnej edycji swojej książki z pozytywnym skutkiem. Podobnym oddziaływaniem był głos w dyskusjach prof. Jamesa Collinsa z Georgetown University i jednocześnie edytora Cambridge University Press.

Jesteśmy przekonani, że tegoroczna Konferencja, tak jak poprzednie, zaowocuje szeregiem cennych zmian, zwłaszcza jeśli chodzi o fragmenty książek poświęcone sprawom polskim.

Wróć