VIII. Konferencja 28 maja - 7 czerwca 2010r.

Autorzy i omawiane teksty:

  1. Prof. Catherine Evtuhov and Prof. David Goldfrank, Georgetown Univ., A History of Russia: Peoples, Legends, Events, Forces, Boston: Houghton-Mifflin Co.
  2. Prof. Catherine Evtuhov, Catherine Evtuhov, A History of Russia – 19 c. manuscript, University of Pittsburgh Press
  3. Prof. Gregory L. Freeze - Brandeis University, Russia; a History, Oxford Univ. Press
  4. Prof. Geoffrey Hosking - School of Slavonic and East European Studies, Univ. College London, Russia and the Russians: A History, Harvard University Press
  5. Prof. Valerie Kilverson, Joan Neuberger - University of Texas, Austin, Picturing Russia: Explorations inVisual Culture, Yale University Press

Edytor:

Peter Kracht, University of Pittsburgh Press, Pittsburgh

Eksperci:

Prof. Andrzej S. Kamiński, Georgetown University, Washington
Prof. Lidia Korczak, Uniwersytet Jagielloński
Dr Adam Kożuchowski, PAN
Dr Krzysztof Łazarski, Uczelnia Łazarskiego
Prof. John Merriman, Yale University, New Heaven
Prof. Daria Nałęcz, PAN, Rektor Uczelnia Łazarskiego
Prof. Andrzej Nowak, Uniwersytet Jagielloński, PAN
Prof. Maciej Salamon, Uniwersytet Jagielloński

Gość specjalny:

Prof. Borys Gasparov, Columbia University, New York

Ósma konferencja miała charakter inny niż dotychczasowe: w poprzednich były omawiane podręczniki do historii powszechnej (Western Civilization) oraz podręczniki do historii powszechnej nowożytnej (Modern Europe). Ta konferencja była w całości poświęcona amerykańskim i angielskim uniwersyteckim podręcznikom dotyczącym historii Rosji (pod tym tytułem przedstawione są dzieje Rusi Kijowskiej, monarchii Romanowych, okres sowiecki i współczesna Rosja). Dzięki temu, że na VII. Konferencji przed rokiem mogliśmy, obok prac dotyczących historii Europy, poddać krytyce najpopularniejszą w USA „Historię Rosji” Riasanovskiego i Steinberga, to w ciągu obecnej Konferencji udało się nam dokonać krytyki i zasugerować istotne zmiany do prawie WSZYSTKICH najpopularniejszych podręczników historii Rosji używanych na terenie USA, UK, Kanady i Australii.

Zainteresowanie Rosją w USA rozpoczęło się po I wojnie światowej, a zwłaszcza gdy we wschodniej Europie pojawił się nowy fenomen: Rosja Sowiecka. Wtedy to Amerykanie zaczynali uczyć się Rosji nieomal od zera. Zainteresowanie tą tematyką znacząco wzrosło po II wojnie światowej, gdy Rosja Radziecka (Sowiecka) wyrosła na jednego z dwóch zasadniczych graczy na arenie międzynarodowej oraz na głównego przeciwnika Ameryki.

W większości colleges w USA powstał dwu-semestralny przedmiot wprowadzający młodych Amerykanów do historii Rosji (z reguły zwany Russian and Soviet History). Wtedy też pojawiły się podręczniki do historii Rosji, których kilka było omawianych w trakcie konferencji.

Jak wszyscy polscy specjaliści spraw wschodnich dokładnie wiedzą, nawet pobieżne zapoznanie się z amerykańską historiografią dotyczącą Rosji wskazuje na przemożny wpływ dawnej rosyjskiej, nowszej sowieckiej i współczesnej historiografii rosyjskiej na historiografię amerykańską i angielską. Warto też pamiętać, że od czasów sowieckich zaznaczyła się mocna – istniejąca do dzisiaj „lewacka” tendencja wywierająca silny wpływ na amerykańskie uniwersytety i pozwalająca dostrzegać „postępowość” i słuszność w działaniach St. Petersburga, Leningradu i Moskwy. Profesor Geoffrey Freeze, jeden z naszych gości, współautor i jednocześnie edytor historii Rosji uważa takie uzależnienie od rosyjskiej historiografii za całkowicie powszechne i zrozumiałe „...

Dopiero po doświadczeniach naszej Konferencji, a więc po bliższym poznaniu historii i kultury naszego kraju, Prof. Freeze dostrzega błędy takiego (często nieświadomego) uzależnienia. Jego wypowiedź w tej sprawie przyjmujemy jako sukces, gdyż będzie on powielany w amerykańskich seminariach kształtujących nowych specjalistów Rosji i spraw wschodnich.

Podobnie do poprzednich edycji, atmosferę obrad oceniamy bardzo wysoko z merytorycznego punktu widzenia: zaproszeni goście to z pewnością jedni z najwybitniejszych specjalistów w swojej dziedzinie w skali światowej. Tym bardziej należy podkreślić, że nasze uwagi spotkały się z ich strony z dużym zainteresowaniem, a część z nich została uwzględniona od razu – w wyniku dyskusji w Warszawie i Krakowie. Oczywiście w niektórych kwestiach, jak choćby polityki Związku Sowieckiego wobec Polski i Europy Środkowej przed, w trakcie i tuż po II wojnie, rozbieżności pozostały – wydają się one jednak rzeczą naturalną w związku z odmienną tradycją interpretacyjną, a także postawą emocjonalną polskich i zachodnich badaczy. Ponadto, jak już wspomniano, wiele kontrowersyjnych kwestii wynikało ze słabego rozpoznania szeregu spraw związanych z Polską i innymi krajami regionu w literaturze anglojęzycznych – tak że o niektórych aspektach omawianych problemów i ich interpretacjach nasi rozmówcy dowiadywali się w toku dyskusji po raz pierwszy. Zakładamy, że wiedzę tę będą chcieli pogłębiać.

Należy podkreślić niezwykle konstruktywną rolę w dyskusjach ekspertów zagranicznych – prof. Johna Merrimana z Yale University i prof. Borysa Gasparova z Columbia University, których głęboka wiedza oraz pewien dystans, jakiego autorom z naturalnych przyczyn brakuje wobec własnych tekstów – niejednokrotnie bardzo pozytywnie ukierunkowywały dyskusje, moderowane – jak zawsze „żelazną ręką” – przez prof. Andrzeja Kamińskiego.

Zachęceni przebiegiem spotkań z amerykańskimi i angielskimi znawcami historii Rosji następną konferencję zamierzamy poświęcić historii Niemiec, zapraszając do Polski grupę najbardziej znanych specjalistów w tej dziedzinie, którzy są wychowawcami nowych kadr naukowych i autorami podstawowych historii Niemiec w USA i innych krajach anglosaskich.

Przebieg dyskusji nad poszczególnymi tekstami:

  1. Jako pierwszy był dyskutowany podręcznik edytowany przez prof. Geoffreya Freeze’a: Russia: A History,wydany przez Oxford University Press.

    Jest to praca zbiorowa, w której każdy autor pisze jeden do kilku rozdziałów. Zdumiewa ona swoim charakterem; z jednej strony to wprowadzenie-podręcznik do historii Rosji, z drugiej, jest to zbiór różnych opinii i interpretacji na temat Rosji napisany przez wielu autorów. Prof. Freeze był edytorem całości i jednocześnie współautorem. Jest on jednym z bardziej znanych w USA historyków Rosji, i fakt, iż zechciał wziąć udział w naszej konferencji, przynosi nam zaszczyt.

    Podstawowe problemy podręcznika, na które wskazywali eksperci to:

    - Polska, Rzeczpospolita jest ledwie widzialna w tym podręczniku, a jeśli, to oczami rosyjskimi. Zdarzają się jednak wyjątki. Niektóre rozdziały zawierają interpretację historii Rosji bliską tej, którą zwykle reprezentują Polacy. Np. w jednym z rozdziałów istnieje stwierdzenie, że zajęcie wschodnich terenów II Rzeczypospolitej we wrześniu 1939 r. zaszkodziło obronności Sowietów, a nie stworzyło strefę buforową. Interpretacja o tyle ciekawa, że Rosjanie oraz kochający ich liberałowie, próbują tłumaczyć fakt agresji z 17 września 1939 r. zwykle tym, że Stalin w ten sposób chciał zabezpieczyć się przed atakiem Hitlera. Ciekawe też były informacje dotyczące wydatków obronnych Sowietów w latach 70-tych i 80-tych (ok. 40% budżetu), jak też, że nie mieli już rezerw, kiedy prezydentem został Roland Reagan. Być może takie stwierdzenie jest mało znaczące w Polsce, ale w amerykańskim podręczniku jest rewolucyjne. Pokazują one bowiem czym było państwo sowieckie, nawet jeśli autorowi zabrakło odwagi, by to otwarcie powiedzieć. Amerykańscy studenci z reguły umieją myśleć krytycznie, więc takie informacje są bardzo znaczące.

    - Typowo rosyjskie podejście do początków Rusi. Ruś Kijowska jest początkiem historii Rosji i Moskwa jej jedynym dziedzicem (pomijając coraz głośniejsze głosy ukraińskie, że to Ukraina, a nie Rosja jest spadkobierczynią starej Rusi), lub że Ruś nie ma politycznej kontynuacji w ogóle.

    - Eksperci wskazywali na błędy interpretacyjne, które często wydawały się wynikac z dosć popularnej sowieckiej tendencji, wciąż przez niektórych kontynuowanej, „obrony” dobrego imienia ZSRR, a obecnie Rosji.

    Prof. Freeze z uwagą słuchał wyjaśnień. Można spodziewać się, że nasza argumentacja była przekonująca.
    Pozostaje przekonanie do niej pozostałych autorów.

  2. Kolejny podręcznik: A History of Russia: Peoples, Legends, Events, Forces

    Rozdziały napisane przez prof. Evtuhov były omawiane na konferencji przed rokiem. Tym razem obrady dotyczyły części prof. Goldfranka i Stites’a. Ze względu na śmierć prof. Stites’a, prof. Evtuhov i Goldfrank pełnili role jego substytorów upoważnionych przez wydawcę.

    Podręcznik ten, jest zdaniem ekspertów, jednym z najlepszych na rynku amerykańskim, nieporównywalnie lepszym, niż dominujący na nim Riazanovsky (omówiony również przed rokiem). Problemy, i to poważne, zaczynają się dopiero pod koniec XIX i XX w., tj. w części, którą napisał zmarły prof. Stites. Autor reprezentuje dość typową postawę amerykańskiej akademii - pro-rosyjskość połączoną z liberalnym (lewicowym) uwielbieniem dla eksperymentu sowieckiego. Prof. Evtuhov i prof. Goldfrank notowali nasze argumenty, ale – co zrozumiałe - podkreślali, że mogą zmieniać błędy faktograficzne, natomiast nie są uprawnieni do re-interpretowania Stites’a.

    Rozdziały dotyczące prof. Davida Goldfranka.
    Książka przedstawia Ruś Kijowską jako praojczyznę Rosji, Białorusi i Ukrainy, ale historię Rosji zawsze dążącej do zjednoczenia całości ziem ruskich. Autor pomija lub nie zauważa olbrzymiej odrębności kulturowej Rusinów, czy Rzeczypospolitej od Rosjan i niewiele uwagi poświęca historii Nowgorodu, który prezentował alternatywny wzór polityczno-społeczny wobec Moskwy. Co gorsza, prof. Goldfrank podkreśla w swych rozdziałach znaczenie późniejszej linii Curzona, tkwiącej, jego zdaniem, w tym samym miejscu w ciągu stuleci na bazie etnicznej uzasadniającej wschodnią granicę Polski. Uważa, że właśnie tam element etnicznie polski graniczył z ruskim i wszelkie polskie przesuwanie się na wschód było wynikiem podboju. Naturalnie, takie stanowisko musiało wywołać silną reakcję ekspertów i dało podstawę do przedstawienia autorowi licznych, faktograficznych i interpretacyjnych poprawek.

    Szczególnie wiele czasu poświęcili eksperci korekcie interpretacji Unii Brzeskiej, „dymitriadzie” (rzekomy oficjalny udział Rzeczypospolitej), wojnie rosyjsko-polskiej i wyborowi Władysława na cara Moskwy, i naturalnie, pobytowi wojsk polskich na Kremlu. Ostry sprzeciw wywołała także teza prof. Goldfranka utożsamiania poddaństwa chłopstwa rosyjskiego z sytuacją chłopów w Rzeczypospolitej i reszcie Europy Środkowej.

  3. A History of Russia – 19 c. manuscript, prof. Catherine Evtuhov.

    Również w przypadku monografii prof. Evtuhov uwagi były szczegółowe, mimo że główna teza tej książki może uchodzić za kontrowersyjną, a nawet, jak się wydaje, jako taka została pomyślana – autorka nie ukrywa bowiem polemicznych aspektów swego tekstu przed czytelnikami. Ogólnie rzecz biorąc, przyjętą przez nią perspektywę analizy rzeczywistości historycznej dziewiętnastowiecznej Rosji z punktu widzenia prowincji uważamy za ciekawą i cenną. Uwagi miały więc w zasadzie edytorski charakter, choć w kilku punktach postulowano znaczne rozszerzenie niektórych wątków, w innych zaś złagodzenie niektórych tez.

  4. Russia and the Russians: From Earliest Times to 2001, prof. Geoffrey’a Hoskinga

    Podręcznik akademicki będący od 2001 r. (pierwsza edycja wydana przez Harvard Univ. Press) w użyciu na uniwersytetach w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, którego reedycja jest właśnie przygotowywana. Książka reprezentuje wysoki poziom merytoryczny i charakteryzuje się spójną oraz logiczną konstrukcją tekstu. Uwagi miały charakter raczej fragmentaryczny i odnosiły się do drobnych błędów rzeczowych oraz kwestii kontrowersyjnych, przy czym część tych kontrowersji wynikała z pewnością z odmienności polskiego i angloamerykańskiego punktów widzenia na omawiane problemy.

    Znaczna część uwag dotyczyła drobnych błędów, niejasności oraz niedopowiedzeń na tematy polskie oraz z Polską i Polakami związane, zwłaszcza w kontekście wieloetnicznej kompozycji Imperium Rosyjskiego po rozbiorach Rzeczypospolitej. Rzecz jasna, Polska pojawia się w omawianych tekstach przy okazji powstań 1830 i 1863 r. oraz wojny 1920 r. i II wojny światowej. W dwóch pierwszych przypadkach zastrzeżenia były drobne i poza sprostowaniem pewnych nieścisłości szły raczej w stronę pogłębienia tych tematów, niż ich zasadniczej reinterpretacji; w przypadku wojny 1920 i 1939-1945 spór okazał się bardziej zasadniczy – wydaje się jednak, że i tu można liczyć na zmiany ze strony autora. Różnice zdań wyraźnie nie wynikały jedynie z różnic w poglądach, ale także z braku wielu podstawowych informacji na te tematy w literaturze anglojęzycznej. Stąd też wrażenie, że uwagi ekspertów polskich spotykały się ze strony autora z co najmniej życzliwym zainteresowaniem. Ponadto eksperci zwracali uwagę autora na znaczenie narodowości nierosyjskich, w tym zwłaszcza Polaków, w polityce wewnętrznej i zagranicznej Rosji przed 1917 r., np. w odniesieniu do reform lat 1860-tych, tzw. reform Stołypinowskich oraz rewolucji 1905 r. Szereg uwag dotyczyło pewnych uproszczeń interpretacyjnych wynikających z przyjęcia perspektywy teleologicznej, uznającej liberalne demokracje Zachodu za uniwersalny model rozwoju politycznego, społecznego i gospodarczego.

  5. Picturing Russia: Explorations in Visual Culture - Valerie Kivelson, Joan Neuberger

    Książka prof. Valerie Kivelson i Joan Neuberger jest zbiorem esejów, pióra wielu autorów, poruszających zagadnienia z pogranicza historii i antropologii wizualnej. Poprzez pryzmat wybranych artefaktów, dzieł sztuki, ważnych budynków, czy na przykład obrazów filmowych ukazane zostały nie tylko same dzieje Rosji, ale także główne idee, prądy społeczne, wpływy kulturowe. Krótko rzecz ujmując książka jest kulturową i historyczną mapą dziejów Rosji. Jej znaczenie jest tym większe, iż wybór padł na obiekty mniej znane, przez co lektura odkrywa nowe płaszczyzny rozumienia Rosji zarówno studentom, jak i specjalistom

    Wszystkie eseje łączy przewodnie pytanie, w jaki sposób patrzenie na dzieło sztuki wizualnej zmienia sposób postrzegania świata, kształtuje naszą wizję historii, buduje lub unicestwia mity kulturowe i narodowe. W dyskusji nad podręcznikiem udział wzięli Prof. John Merriman z Yale University, dr Jakub Sadowski ze Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, Anna Grudzińska z Uczelni Łazarskiego.

    Anna Grudzińska zgłosiła wątpliwości dotyczące eseju Eileen Hirsch dotykającego problemu relacji między etnografią a procesem konstruowania narodu (nation-building) na terenach byłych azjatyckich republik ZSRR, które obecnie stanowią niezależne państwa. Zastrzeżenia te miały charakter metodologiczny, odnosiły się do używanych przez autorkę kategorii mających znacznie późniejszy rodowód, lecz także do sposobu ujęcia samego problemu „konstruowania” pojęcia rasy poprzez XIX-wiecznych rosyjskich (i nie tylko) etnografów. Pytanie dotyczyło przede wszystkim sposobu przedstawiania pewnych grup etnicznych. Ujęcie zamazujące granice między kulturowym a biologicznym rozumieniem tożsamości stanowić może wyjaśnienie, dlaczego rozumienie narodu w analogiczne do zbrodniczych teorii rasowych, wydaje się jednak, iż autorka unika odpowiedzi na te pytania.

    Jednocześnie zgłosiła również uwagi do brakujących w książce wątków, tj. dominacja ideologii w życiu codziennym znajdująca wyraz w strukturze miasta sowieckiego, dyskurs oporu grup zdominowanych (subalterndiscourse), które wydają się być istotne nie tylko z punktu widzenia rozumienia samej historii Rosji, ale także z punktu widzenia współczesnego rozumienia spuścizny okresu do 1989 r. w całym regionie.

    John Merriman wyraził uznanie dla książki, zaś jego pytania skierowane do autorki dotyczyły raczej kwestii edytorskich, praca nad tak imponującym dziełem wymaga bowiem wiele od redaktora. Przyłączył się tutaj również Prof. Goldfrank, który zwrócił uwagę na ogromną potrzebę używania źródeł wizualnych w nauczaniu historii. Prof. Kamiński wyraził zastrzeżenia co do braku pewnych wątków w omawianym dziele, które skupiają się stricte na relacji między Rosją a jej sąsiadami.

Wróć