XIII Konferencja 11–27 czerwca 2015 r.

Intensywne i wielogodzinne dyskusje nad omawianymi podręcznikami i monografiami, często kontynuowane w czasie zwiedzania naszych najpiękniejszych pomników historii, pozwoliły zaproszonym zagranicznym naukowcom zapoznać się z najnowszymi osiągnięciami polskiej humanistyki. W dużym stopniu zawdzięczamy to uczestnictwu w pracach seminaryjnych naszej Konferencji najwybitniejszych polskich specjalistów z Polskiej Akademii Nauk, Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego, Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Uniwersytetu Wrocławskiego, Uniwersytetu Gdańskiego i innych.

Omawiane teksty:

  1. Doris Bergen, War and Genocide: A Concise History of the Holocaust, Rowman & Littlefield
  2. Nicholas Breyfogle, Eurasian Environments: Nature and Ecology in Imperial Russian and Soviet History, University of Pittsburgh Press
  3. Paul Brykczynski, Primed for Violence: Murder, Antisemitism, and Democratic Politics in Interwar Poland, University of Wisconsin Press
  4. Robert Frost, The Oxford History of Poland-Lithuania, Volume I: The Making of the Polish-Lithuanian Union, 1385-1569, Oxford University Press
  5. Pieter Judson, The Habsburg Empire: A New History, Harvard University Press
  6. David Mason, A Concise History of Modern Europe: Liberty, Equality, Solidarity, Rowman & Littlefield
  7. John Merriman, A History of Modern Europe: From the Renaissance to the Present, W.W. Norton
  8. Alexander B. Murphy, The European Culture Area: A Systematic Geography, Rowman & Littlefield
  9. Joshua Cole, Carol Symes, Western Civilizations: Their History & Their Culture, W.W. Norton
  10. Zbigniew Wojnowski, The Near Abroad: Socialist Eastern Europe and Soviet Patriotism in Ukraine, 1956-1985, University of Toronto Press
  11. Serhy Yekelchyk, Ukraine: Birth of a Modern Nation, Oxford University Press

Pierwszą omawianą pracą był podręcznik planowany do czwartego wydania, dominującą nie tylko na amerykańskim, ale i anglojęzycznym rynku akademickim: A History of Modern Europe: From the Renaissance to the Present, autorstwa Johna Merrimana. Autor wprowadził już uprzednio wiele poprawek i uzupełnień, proponowanych przez naszych ekspertów do dwóch poprzednich wydań. Tym razem eksperci zwrócili uwagę na kwestie polskiej religijnej tolerancji, położenie ludności żydowskiej na ziemiach Polski, sposobu przedstawienia historii Rosji i Sowietów, dwóch totalitaryzmów XX wieku.

Eksperci uznali liczne walory popularnego podręcznika pt. War & Genocide: A Concise History of the Holocaust autorstwa znanej specjalistki zagadnień Holocaustu Doris Bergen. Podręcznik ma służyć wielu tysiącom studentów na temat II Wojny Światowej i Holocaustu. Podjęli dyskusję w sprawie obrazu społeczeństwa polskiego i jego walki z niemiecką okupacją, roli AK, powstania w Getcie Warszawskim. Najdłyższą dyskusję wywołała kwestia zachowania Polaków w stosunku do Żydów w czasie niemieckiej okupacji.

Przykładowe tytuły wydanych książek

Kolejną dyskutowaną pracą była napisana przez młodego naukowca Paula Brykczynskiego na podstawie pracy doktorskiej książka pt.: Primed for Violence: Murder, Antisemitism, and Democratic Politics in Interwar Poland. Tematem ksiązki jest zabójstwo pierwszego prezydenta RP Gabriela Narutowicza — zagadnienie wielekroć analizowane w historiografii polskiej, a także znaczące w szeroko pojmowanej świadomości historycznej, natomiast w historiografii anglojęzycznej dotychczas opracowane jedynie marginalnie. Stąd też potencjalnie ważna pozycja książki na naukowym rynku amerykańskim, biorąc pod uwagę jej barwny, żywy język oraz silnie wyeksponowaną tezę. Eksperci sugerowali, aby szerzej pokazać sytuację polityczną po odzyskaniu niepodległości przez II RP, rolę i pozycję Józefa Piłsudskiego, relacje między Narodową Demokracją, a PPS i Piłsudczykami. Szczegółowa uwaga zostałą zwrócona na kwestie mniejszości narodowych, innych, niż Żydzi oraz napięć na linii: większość polska a Ukraińcy, Niemcy, a także ZSRR i Niemcy Weimarskie.

Książka autorstwa Serhyja Yekelchyka pt. Ukraine: Birth of a Modern Nation jest szeroko używanym uniwersyteckim podręcznikiem, który został przetłumaczony na język ukraiński, rosyjski, polski i japoński. Międzynarodowa grupa ekspertów zwróciła szczególną uwagę na ocenę znaczenia i roli Polski oraz Polaków w dziele powstawania Nowożytnej Ukrainy. Długa dyskusja dotyczyła masakry wołyńskiej i jej oceny przez historyków w różnych krajach.

Wszyscy obecni eksperci byli bardzo usatysfakcjonowani i wręcz zachwyceni planem nowej edycji Western Civilizations autorstwa Carol Symes i Joshua Cole'a, a także niezwykłym w dotychczasowej praktyce przesunięciem na nasz rodzimy grunt pojęcia Western. Tegoroczna dyskusja nad podręcznikiem stanowiła kontynuację obrad sprzed dwóch lat. Ten tekst jest szczególnie predestynowany do wypełnienia funkcji, jakie stawia przed sobą projekt. Z jednej strony, jest to podręcznik o bardzo dużym zasięgu, docierający do studentów wielu kierunków i często stanowiący ich główne systematyczne źródło wiedzy o przeszłości. Z drugiej zaś, nowi autorzy, zaskoczeni naszą historią, są szczególnie otwarci, a wręcz chętni do wprowadzenia możliwie wielu zmian, w tym przede wszystkim szerszego uwzględnienia historii Europy Środkowo-Wschodniej i Polski. Deklarowane zmiany dotyczą skorygowania niektórych nieścisłości, a przede wszystkim szerszego uwzględnienia tematyki środkowo-europejskiej i wkomponowania jej w dzieje Zachodu, tym samym usuwając wrażenie, że dla historii Europy ma ona znaczenie marginalne, lub nawet, że pod względem cywilizacyjnym przez szereg wieków pozostawała poza jej obrębem, takie bowiem wrażenie mógł odnieść czytelnik wcześniejszych wydań.

Książka A Concise History of Modern Europe: Liberty, Equality, Solidarity autorstwa Davida Masona jest chlubnym wyjątkiem wśród podręcznikowych publikacji anglojęzycznych z uwagi na traktowanie terenów byłego bloku sowieckiego jako integralnej części Europy. Eksperci sugerowali uwzględnić i rozszerzyć niektóre kwestie: znaczenie i rola religii, wojna sowiecko-polska 1919-1920, Konstytucja 3 Maja, rozbiory Rzeczypospolitej. Autor przysłał gorące podziękowania dla wszystkich ekspertów, jak również za możliwość poznania znacznie szerzej naszej historii i pamiątek historycznych.

Praca zbiorowa pod redakcją Alexandra Murphy pt.: The European Culture Area: A Systematic Geography, przeznaczona dla studentów pragnących w ciągu jednego kursu zaznajomić się z Europą, jest do pewnego stopnia skróconym, lecz dobrze przemyślanym wykładem European Civilization. Autorzy, przedstawiając Europę w historycznym rozwoju, nie zapomnieli też o demografii, rozwoju rolnictwa, zmianach klimatycznych, industrializacji i zmieniającej się mapie religijnej. Przedstawili ewoluujące w ciągu wieków poglądy na obszar i zakres pojęć Europa i Europejczyk. Wyraźnie wystąpiła w czasie dyskusji waga religii jako wyznacznika europejskości oraz Wschodu i Zachodu poprzez Kościół Rzymski (Zachodni) i ortodoksyjny (Wschodni).

Kolejna dyskusja dotyczyła manuksryptu: The Habsburg Empire: A New History autorstwa uznanego autorytetu w dziedzinie badań nad historią Imperium Habsburgów Pietera Judsona. Przygotowywana książka może więc być traktowana jako próba syntetycznego podsumowania jego dotychczasowych badań. Bardzo ożywioną dyskusję wywołało niedocenianie ruchów narodowych przy jednoczesnym podkreślaniu trwałości i siły powszechnego lojalizmu wobec monarchii austriackiej. Spierano się także w sprawie germanizacji i madziaryzacji — austriackiej i węgierskiej polityki językowej. Należy podkreślić kwestię nazewnictwa geograficzno-historycznego; autor odniósł się z aprobatą do uwag ekspertów w tej kwestii. Pieter Judson po zakończeniu dyskusji, podziękował ekspertom i stwierdził, że dzięki nim, będzie to zupełnie inny tekst, niż pierwotnie zamierzał.

Podczas dyskusji nad pracą zbiorową Eurasian Environments: Nature and Ecology in Imperial Russian and Soviet History pod redakcją Nicholasa Breyfogla, eksperci zwrócili uwagę  na koncentrację książki na Syberii, Arktyce, Dalekim Wschodzie i Centralnej Azji i zaproponowali rozszerzyć ją o obszary nadbałtyckie oraz tereny Białorusi, Ukrainy, Besarabii i Polski, szczególnie w momencie omawiania stalinowskiej polityki wobec mniejszości.  

Praca Zbigniewa Wojnowskiego, The Near Abroad: Socialist Eastern Europe and Soviet Patriotism in Ukraine, 1956-1985, młodego kanadyjskiego uczonego, wywołała bardzo ożywioną dyskusję, gdyż nie tylko próbowała wyjaśnić mentalite dzisiejszej Ukrainy, ale także pokazać mechanizmy moskiewskiego oddziaływania na ukraińskie poczucie tożsamości. Kremlowska gra „polską kartą” jest dla nas niewątpliwie niezwykle interesująca, więc jest zrozumiałe, że eksperci uznali, iż należy jak najszybciej przetłumaczyć ją na język polski. Eksperci sugerowali rozszerzenie dyskusji o patriotyzmie i narodowej świadomości o rolę i udział inteligencji, jak również rozszerzenie bazy źródłowej książki o prace polskiej, czeskiej, słowackiej i węgierskiej historiografii i publicystyki.

Monografia Roberta Frosta: The Oxford History of Poland-Lithuania, Volume 1: The Making of the Polish-Lithuanian Union, 1385-1569 ma być kontynuowana i ukazać się w dwóch tomach. Robert Frost, jako jeden z pięciu najwybitniejszych zagranicznych historyków Polski, Skandynawii i Europy Środkowo–Wschodniej, znający doskonale język polski, spędził wiele lat w archiwach polskich, białoruskich i litewskich. Robert Frost w I tomie podjął się zadania trudnego: opisu związku Korony i Litwy i zarazem historii tych dwóch krajów w ciągu dwóch wieków. Robert Frost nie jest obciążony stereotypami — grzecznie zwanymi historiograficzną tradycją — żadnej z historiografii narodowych (polskiej, litewskiej, białoruskiej czy rosyjskiej). Autor wskazuje na złożony charakter państwa, nie dający się porównać ze współczesnym państwem unitarnym.

W trakcie Konferencji odwiedziliśmy kilka ważnych dla historii Polski miast. Nasz wyjazd do Łodzi i zwiedzanie pałaców, fabryk i osiedli mieszkaniowych budowanych i prowadzonych przez Poznańskiego, Scheiblera, czy Herbsta, pokazał wielokulturowe miasto. Polski „Manchester” wywarł wielkie wrażenie na autorach. Wizyta w Olkuszu i odbudowywanych zamkach Jury Krakowsko-Częstochowskiej — Szlaku Orlich Gniazd, pozwoliła podważyć mit o ówczesnym technologicznym zapóźnieniu Polski: kraju taniego zboża, zacofania i powszechnego ubóstwa. Zamki powstały w XIV wieku za czasów Kazimierza Wielkiego. Wizyta we Lwowie pozwoliła naszym zagranicznym gościom lepiej zrozumieć wielokulturowość i wielonarodowość Rzeczypospolitej Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Podczas konferencji goście odwiedzili również Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów w Instytucie Pamięci Narodowej oraz spotkali się z Dyrektorem Biura dr Rafałem Leśkiewiczem oraz Wicedyrektorem Biura Edukacji Publicznej dr Władysławem Bułhakiem.

Listy:
List Alexandra B. Murphy`ego
List Susan McEachern