XVII Konferencja 08-21 czerwca 2019 r.

W dniach 8 – 21 czerwca 2019 r. odbyła się siedemnasta Konferencja/Seminarium Naukowe: pt.: „Przywracanie Zapomnianej Historii. Wyobrażenia o Europie Środkowo-Wschodniej w Anglojęzycznych Podręcznikach Akademickich”. 

Angielski tytuł: „Recovering Forgotten History. The Image of East-Central Europe in English-Language Academic and Text Books”.

Konferencja po raz czwarty została objęta Honorowym Patronatem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Andrzeja Dudy.

Organizatorzy otrzymali również list gratulacyjny od Premiera Mateusza Morawieckiego.

Stały Komitet Doradczy: Polska Akademia Umiejętności, Centrum Studiów Wschodnich Uniwersytetu Warszawskiego, Muzeum Historii Polski, Instytut Adama Mickiewicza.

Donorzy: Polska Fundacja Narodowa, Fundacja PGNiG, Fundacja "Orlen - Dar Serca". 

Organizatorzy składają serdeczne podziękowania Wyżej Wymienionym Instytucjom.

Podobnie do ubiegłych lat, Konferencji przewodniczyli ze strony USA: prof. Andrzej Kamiński i prof. James Collins z Georgetown University oraz prof. John Merriman z Uniwersytetu Yale. W skład zespołu koordynatorów weszli: Eulalia Łazarska, Ekaterina Kolb i Aleksander Avramczuk (Fundacja Przestrzeni Obywatelskiej) oraz prof. Adam Kożuchowski (IH PAN). Koordynatorem amerykańskim, odpowiedzialnym za kontakty z wydawnictwami, był dyrektor Peter Kracht z University of Pittsburgh Press.

Obrady były moderowane przez prof. prof.: Andrzeja Kamińskiego, Adama Kożuchowskiego i Johna Merrimana.

W tegorocznej edycji konferencji udział wzięło dwanaścioro autorów i współautorów ze Stanów Zjednoczonych Ameryki, Kanady, Australii oraz z Polski i Litwy; siedmioro przedstawicieli wydawnictw akademickich z USA i Kanady (były to: Bedford/ St. Martin’s Press, Cambridge Univ. Press, dwie edytorki z Indiana University Press, University of Pittsburgh Press, McGill-Queen’s University Press, University of Toronto Press); trzydzieścioro troje ekspertów z Polski, Czech, Ukrainy, Słowacji i Węgier.

Obrady odbyły się w Warszawie: w Muzeum Historii Polski i PGNiG oraz dzięki życzliwości Dziekana Profesora Kazimierza Ilskiego - na Wydziale Historycznym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i w Akademii Mohylewskiej w Kijowie.

Przedmiotem obrad było dziewięć manuskryptów monografii oraz jeden cyklicznie wznawiany od kilkudziesięciu lat podręcznik pt. History of Western Civilization, dotyczący dziejów cywilizacji zachodniej (podobny tytuł posiadają podręczniki innych autorów, zmieniających się w czasie; w tym roku byli to: prof. prof.: Clare Crowston i Joe Perry. Przedmiot: Cywilizacja Europejska, wykładany na wszystkich uniwersytetach amerykańskich, pozostaje obowiązkowym kursem historii nie-amerykańskiej w USA. w ostatnich latach musi został rozszerzony o historii globalną. Wznawiane i aktualizowane co kilka lat podręczniki docierają w USA do milionów studentów wszystkich kierunków studiów. Podręczniki te są używane na uniwersytetach w wymiarze globalnym. 

Zawarte w nich treści dotyczące historii Polski i krajów regionu są często pierwszymi, na jakie w ogóle trafiają amerykańscy i światowi studenci.

Innym omawianym tekstem, o potencjalnie szerokim zasięgu, był An Environmental History of Krakow – tłumaczenie książki na język angielski - pod redakcją Adama Izdebskiego: pionierska próba włączenia badań polskich w niezwykle popularny w ostatnim okresie na Zachodzie nurt tzw. historii środowiskowej – wydawca University of Pittsburg Press.

Omawiane monografie i wybory tekstów, wyjąwszy Jews in the Grand Duchy of Lithuania Jurgity Verbickene, dotyczyły historii dwudziestowiecznej. Historii żydowskiej dotyczyły także manuskrypty książek: Homelands: Poles and Jews in Communist Poland - Anat Plocker, z punktem ciężkości na wydarzeniach 1968 roku; a także wybór tekstów Piotra Wróbla: All for Naught? Three Essays on Jewish Politics in Poland before the Holocaust. Książka historyka dyplomacji Denisa Clarka Passions and Policies: Poles and Poland in Western Diplomacy 1914-21 przedstawia dzieje tzw. sprawy polskiej w oczach zachodnich dyplomatów i polityków w czasie I wojny światowej oraz po niej. Bolesnym zagadnieniom II wojny światowej poświęcone zostały: A Camp Near Danzig: the Shame and Silence of Stutthof – Ruth Schwertfeger, oryginalne studium łączące metodę badań archiwalnych, wywiadów ze świadkami oraz analizę tekstów literackich, a także The Polish Catholic Church under German Occupation: the Reichsgau Warthelnad 1939-45 doświadczonego badacza Jonathana Huenera. Kolejne dwa teksty to: Remaking Ukraine after World War II: the Clash of Local and Central Soviet Power 1944 – 50 australijskiego historyka Filipa Slaveski’ego oraz In the Kingdom of Shoes: Bat’a, Zlin and Globalization 1894-1945 Zachary’ego Austina Doleshala.

Wszystkie dyskusje odbyły się zgodnie z planem, przy czym najdłuższa, bo całodniowa, dotyczyła History of Western Civilization. Jak to bywa w świecie akademickim, niektóre manuskrypty wzbudziły ogólny aplauz, większość jednak dała okazję do dyskusji i polemik. Podczas poszczególnych dyskusji obecni byli wszyscy zaproszeni autorzy i redaktorzy omawianych tekstów.

***

Długofalowym celem projektu – który jest realizowany dzięki ustalonej od 2006 roku wysokiej reputacji w anglo-amerykańskim świecie akademickim oraz dzięki wieloletniej współpracy z renomowanymi wydawnictwami naukowymi – jest ugruntowanie zainteresowania Polską i Europą Środkowo-Wschodnią w zachodnim świecie naukowym poprzez wspieranie i pracę nad poprawą jakości, zasięgu i percepcji poświęconych temu obszarowi książek naukowych z dziedziny szeroko rozumianych nauk historycznych. Oprócz historii, obejmują one szereg pokrewnych dyscyplin (historię literatury, nauki polityczne, kulturoznawstwo, ekologię w wymiarze światowym itp.). Nie mniej ważnym wieloletnim celem projektu jest konfrontacja ustalonych w zachodnim (przede wszystkim anglo-amerykańskim) dyskursie naukowym i popularnonaukowym uproszczeń oraz stereotypów na temat Polski i regionu, ich historii i kultury - ze szczegółową wiedzą prezentowaną przez naszych ekspertów, ich punktem widzenia na szereg kontrowersyjnych zagadnień i wrażliwością polskiego i środkowoeuropejskiego odbiorcy.

Cele te opierają się na założeniu o otwartości, dobrej woli i najwyższych akademickim standardach przyświecających wszystkim uczestnikom Konferencji.

Zasadniczym rezultatem takiej metody pracy są lepsze książki: pozbawione błędów, kompozycyjnych niedociągnięć i niejasności, które przydarzają się nawet najlepszym. Ponadto, jak już wspomniano, Konferencja jest okazją dla autorów i redaktorów do zapoznania się z punktem widzenia i wrażliwością ekspertów z naszego regionu w sprawach, które częstokroć znane są jedynie pobieżnie lub jednostronnie czytelnikom zachodnim, a w polskim i środkowoeuropejskim dyskursie akademickim obecne są od dawna.

Zgłaszane manuskrypty przez współpracujące z nami wydawnictwa, przekazywane są do korekty wybranemu pod kątem danego tematu gronu ekspertów. Podczas obrad, eksperci przedstawiają autorom i redaktorom uwagi o charakterze rzeczowym i faktograficznym, metodologicznym i kompozycyjnym, bibliograficznym oraz uwagi polemiczne, czy kontrowersyjne bądź słabo uzasadnione interpretacje i tezy manuskryptów. Czynnikiem kluczowym podczas obrad, wyjąwszy kompetencje ich moderatora, jest obecność przedstawicieli wydawnictw – redaktorów tekstów. Należy tu zaznaczyć, że rola wydawnictwa przy pracy nad tekstami naukowymi w anglo-amerykańskim świecie akademickim jest co do zasady aktywna i decydująca, w stopniu przekraczającym zwyczaje przyjęte w Polsce i regionie. Obecność redaktorów gwarantuje, że autorzy manuskryptów są zmuszeni poważnie potraktować i przepracować wszelkie merytoryczne uwagi wysunięte w czasie dyskusji, także te, które kłócą się z ich koncepcją tekstu lub wysuwanymi przez nich tezami; łagodzi ona naturalną u autorów skłonność do obrony swojej pracy przed krytyką. Wszystkie uwagi ekspertów, opracowane po zakończeniu konferencji, zostają przekazywane autorom i redaktorom w wersji pisemnej.

Zasadniczym rezultatem takiej metody pracy są lepsze książki: pozbawione błędów, kompozycyjnych niedociągnięć i niejasności, które przydarzają się nawet najlepszym. Ponadto, jak już wspomniano, Konferencja jest okazją dla autorów i redaktorów do zapoznania się z punktem widzenia i wrażliwością ekspertów z regionu w sprawach, które częstokroć znane są jedynie pobieżnie lub jednostronnie czytelnikom zachodnim, a w polskim i środkowoeuropejskim dyskursie akademickim obecne są od dawna.

Należy podkreślić, że Konferencja jest unikalnym w skali międzynarodowej przedsięwzięciem, oferującym autorom prac akademickich możliwość konfrontacji gotowych lub prawie gotowych do druku tekstów z międzynarodowym gronem ekspertów w ich dziedzinie – a dzięki temu, możliwość wprowadzenia zmian, które w innym przypadku spotkałyby się zapewne z polemikami i krytyką tekstów już opublikowanych. W świecie ostrej konkurencji między uczonymi, gdzie publikacja książki i jej recepcja stanowią kluczowy i niejednokrotnie zwrotny punkt w karierze zawodowej, jest to okazja nie tylko wyjątkowa, ale też bardzo cenna. Z drugiej strony, Konferencja od lat stanowi unikalną okazję dla polskich uczonych skonfrontowania się z warsztatem zachodnich badaczy, ich metodami pracy oraz z przedstawicielami wiodących anglo-amerykańskich wydawnictw – dla których stają się potencjalnymi autorami. Współpraca ta zaowocowała już szeregiem dobrze przyjętych publikacji uczonych polskich uczestniczących w poprzednich edycjach Konferencji.

Ponadto Konferencja wpisuje się w tendencję globalną, niezależną od niej: rosnącego zainteresowania historią i kulturą Polski oraz regionu pośród badaczy zachodnich. Oryginalne studia nad tymi zagadnieniami, oparte na kwerendach źródłowych w języku polskim i innych językach regionu (także już praktycznie nieużywanych, jak jidysz czy starobiałoruski), aż do lat dziewięćdziesiątych XX wieku prowadzone były przez historyków z anglojęzycznego kręgu kulturowego tytułem absolutnego wyjątku, wyjąwszy emigrantów z naszego regionu. W ostatnich dekadach sytuacja uległa zasadniczej ilościowej i jakościowej zmianie. Pośród badaczy średniego i młodego pokolenia, badania takie stają się powoli normą; normą także staje się, że uczeni zachodni dyskutują z polskimi, jak równi z równymi, nad zagadnieniami z historii Polski, które dotąd pozostawały tylko ich domeną, a nawet wprowadzają nowe zagadnienia w obieg naukowej debaty. Szerszemu gronu czytelników na Zachodzie absolutna większość tych zagadnień pozostaje jednak całkowicie lub prawie całkowicie nieznana; w opracowaniach ogólnych i syntetycznych, a nawet części specjalistycznych, utrzymuje się wiele ogólników i stereotypów sięgających rodowodem epoki Oświecenia lub rozbiorów; badania nad Polską i Europą Środkowo-Wschodnią posiadają minimalne wsparcie instytucjonalne (w przeciwieństwie np. do badań nad krajami byłego ZSRR). Wszystko to pozwala sądzić, że powyższy trend jest sprawą generacyjną: owocem zainteresowania i sympatii wzbudzonej wyzwalaniem się naszego regionu z komunizmu i integracją z Europą Zachodnią, połączonym z ułatwionym dostępem do wielu rodzajów źródeł. Trwałe utrzymywanie się tego trendu nie jest zatem oczywiste i wymaga celowych i długofalowych zabiegów. Jak już wspominaliśmy, nasz projekt pozostaje unikalnym przedsięwzięciem w tym zakresie.

***

Poniżej przedstawiamy ogólną charakterystykę omawianych manuskryptów oraz przebieg poświęconych im obrad w porządku chronologicznym. Dni nieuwzględnione w wykazie poświęcono na zwiedzanie Warszawy, Kijowa, Poznania, Gniezna, Kórnika, Rogalina.

9 czerwca.

Dyskusja nad podręcznikiem: A History of Western Civilization z udziałem autorów: prof. Clare Crowston (Univ. of Illinois), prof. Joe Perry (Georgia State Univ.), redaktora Williama Lombardo (Bedford/St. Marin’s Press) oraz ekspertów: prof. prof. dr. Rigelsa Halili, Igora Kąkolewskiego, Dariusza Kołodziejczyka, Adama Kożuchowskiego, Krzysztofa Łazarskiego, Darii Nałęcz, Endre Sashalmi’ego, obrady prowadził prof. Andrzej Kamiński.

Z uwagi na rozmiary tekstu, obrady trwały przez cały dzień, a i tak szereg uwag eksperci pominęli, zachowując je do wersji pisemnych. Dyskusję zdominowały: z jednej strony generalne rozważania o strukturze omawianego tekstu (czym jest History of Western Civilization na amerykańskim rynku wydawniczym – zob. powyżej), obszarze znaczeniowym „Zachodu” i ewolucji tematycznej cyklu (wypieranie historii politycznej i historii idei przez historię życia codziennego, historię kobiet, kultury popularnej, itd.). Z drugiej, zaś poświęcono czas uwagom szczegółowym i faktograficznym, zwłaszcza dotyczącym Polski i Europy Środkowo-Wschodniej – prostującym liczne błędy rzeczowe i niejasności. Ogólnie rzecz biorąc, obecna treść podręcznika niemal zupełnie pomija dzieje regionu przed II wojną światową – Polska i inne kraje regionu pojawiają się w niej sporadycznie i w sposób wyrwany z kontekstu, a czytelnik – o którym zakładamy, że sam z siebie nic bliższego o tej części świata nie wie – i nie ma możliwości dowiedzenia się. Jest to poniekąd rezultat ewolucji podręcznika: w ostatnich wydaniach usunięto wiele fragmentów poświęconych tradycyjnie rozumianej historii politycznej, zastępując je wymienionymi wyżej innymi zagadnieniami; w efekcie takie „marginalne” sprawy, jak rozbiory Polski czy powstania polskie zniknęły, a pozostały tylko kluczowe procesy polityczne z punktu widzenia krajów Zachodu. Autorka rozdziałów poświęconych historii nowożytnej, prof. Crowston, świadoma tego stanu rzeczy, deklarowała otwartość uzupełnień i korekt – których cały szereg jej zasugerowano. Przede wszystkim dotyczyło to zagadnień ustrojowych I Rzeczypospolitej na tle porównawczym, roli ziem polskich w ładzie ustanowionym przez Kongres wiedeński oraz miejsca Europy Środkowej w procesach narodowotwórczych w XIX wieku. W części podręcznika omawiającej II wojnę światową oraz okres powojenny, aż do czasów najnowszych, autorstwa prof. Perry’ego, Europa Środkowo-Wschodnia oraz Polska zajmują o wiele bardziej eksponowaną pozycję, zwłaszcza we fragmentach poświęconych okupacji niemieckiej, ruchowi oporu, realiom życia w socjalizmie oraz „Solidarności” i transformacji ustrojowej po 1989 roku – choć autor nie ustrzegł się drobnych błędów rzeczowych. Autorom zwrócono uwagę na tę niekonsekwencję, apelując, aby potencjalnego czytelnika książki poinformować choć o rudymentarnych faktach z wcześniejszych dziejów regionu, który w najnowszej historii zajmuje tak eksponowane miejsce. Poza tym, wiele czasu zajęła dyskusja nad szeregiem zagadnień z historii powszechnej, które zdaniem ekspertów, należałoby w tekście uwzględnić – biorąc naturalnie pod uwagę, że wszelkie tego rodzaju zmiany muszą pozostawać w zgodzie z autorską koncepcją podręcznika, który z konieczności stanowi wybór spośród obszernej liczby wydarzeń, domagających się uwzględnienia problemów i z natury rzeczy nie może zadowalać czytelnika lepiej z nimi obeznanego.

Należy podkreślić, że prof. Perry brał już udział w konferencji 10 lat temu i że w aktualnym wydaniu postulowane wówczas przez polskich ekspertów zmiany są wyraźnie widoczne. Stąd też jesteśmy przekonani, że i obecne spotkanie, będzie miało znaczący wpływ na kształt kolejnego wydania książki, co też autorzy i wydawca wyraźnie zadeklarowali.

10 czerwca.

1. Dyskusja nad książką: All for Naught? Three Essays on Jewish Politics in Poland before the Holocaust prof. Piotra Wróbla (University of Toronto) z udziałem autora, red. Richarda Ratzlaffa (McGill-Queen’s Uni. Press) oraz ekspertów prof. prof.: Kamila Kijka, Joanny Nalewajko-Kulikov, Sebastiana Rejaka, Marka Wierzbickiego; obrady prowadził prof. Jonh Merriman.

Książka prof. Wróbla, polskiego badacza pracującego od kilkudziesięciu lat w Kanadzie, zawiera trzy eseje, dotyczące politycznego syjonizmu w latach I wojny światowej, sytuacji Żydów w byłym zaborze pruskim w latach bezpośrednio po I wojnie oraz żydowskiej radykalnej lewicy w latach międzywojennych. Dwa z nich w pierwotnej formie były już publikowane po polsku. Badania prof. Wróbla z Jerzym Tomaszewskim, który uchodzi za jednego z pionierów tej tematyki we współczesnej Polsce i jest znany jako badacz wybitnie niezależny, pozostający poza wpływami obozów o wyraźnej afiliacji ideowo-politycznej. Jego publikacje są dobrze znane polskim badaczom tej tematyki młodszego pokolenia, a takimi byli uczestniczący w dyskusji eksperci. Jednogłośnie poparli oni projekt publikacji przedstawionego do dyskusji manuskryptu, stanowiącego swoiste podsumowanie wieloletnich badań autora i zarazem jego swoisty głos w dyskusji nad dziejami Żydów w Polsce, mającej od kilku już dekad wymiar globalny. Oczywiście, właśnie z racji faktu, że omawiane eseje mają charakter syntetyczny, a zarazem wyrażają opinie silnie naznaczone piętnem osobistych poglądów autora, w dyskusji padło wiele uwag polemicznych, próśb o doprecyzowanie poszczególnych opinii oraz głosów na rzecz uwzględnienia faktów i okoliczności, które autor uznał za drugorzędne. Ponadto, eksperci zgodnie sugerowali uwzględnienie przez autora szerokiego wachlarza pozycji z nowszej literatury przedmiotu, a także publikacji źródeł, ogłoszonych w ostatnim piętnastoleciu – co wydaje się szczególnie istotne, jeśli chodzi o odbiór książki przez grono specjalistów. Jak zaznaczono (i co jest widoczne wyraźnie w spisach propozycji wydawniczych, zgłaszanych na naszą Konferencję w ostatnich latach), są obszarem szczególnie szybko się rozwijającym, uprawianym przez licznych uczonych w Polsce, Europie Zachodniej, USA, Kanadzie i Izraelu.

2. Dyskusja nad książką: An Environmental History of Krakow pod red. dr. Adama Izdebskiego(Uniwersytet Jagielloński), z jego udziałem, red. Petera Krachta oraz ekspertów: prof. prof. Urszuli Sowiny, Macieja Janowskiego i Marka Konarzewskiego; obrady prowadził prof. Adam Kożuchowski.

Prezentowany manuskrypt jest zmienioną - z myślą o zachodnim czytelniku - wersją książki, opublikowanej w jęz. polskim jako Ekobiografia Krakowa. W wersji angielskiej składa się z 10 rozdziałów poświęconych osobnym zagadnieniom: od roślinności w mieście średniowiecznym po współczesny smog. Environmental history, czyli historia środowiskowa, jest żywiołowo rozwijającą się na Zachodzie dziedziną, odpowiadającą zapewne na wzrastające zainteresowanie ekologią, zanieczyszczeniem środowiska, a zwłaszcza powietrza w miastach oraz zmianami klimatycznymi. Łączy perspektywę historyczną, czyli działanie człowieka w diachronicznej perspektywie czasowej, z naukami przyrodniczymi: klimatologią, mineralogią, geologią, hydrologią, itd. Oryginalność tej dyscypliny polega na ukazaniu interakcji czynników kulturowych i cywilizacyjnych oraz przyrodniczo-naturalnych, kładącym nacisk na przyrodniczo zdeterminowane warunki funkcjonowania wspólnot ludzkich w ich długim trwaniu na przestrzeni wieków. Autorzy omawianej książki podkreślają własne pionierstwo w tej dziedzinie w Polsce – stąd zapewne, między innymi, zainteresowanie tą pozycją amerykańskiego wydawcy, jako że tematyka polska pozostaje w tego typu publikacjach na Zachodzie obecna jedynie w stopniu marginalnym. Ten punkt widzenia podzielał w pełni pośród ekspertów prof. Konarzewski, wskazując na celowość włączenia polskiej tematyki w ogóle, a dziejów Krakowa w szczególności, w ten popularny na Zachodzie nurt badań. Podzielając ten postulat, prof. Sowina i prof. Janowski zauważyli, że nowość tego typu badań jest w znacznej mierze pozorna, wskazując osiągnięcia polskiego przyrodoznawstwa oraz badań nad tzw. historią kultury materialnej, mającej szczególnie długie tradycje w Krakowie – i sugerowali ich uwzględnienie w planowanej publikacji. Eksperci polecali także uzupełnienie tekstu o problemy pierwszej industrializacji XIX i początków XX wieku oraz polecali dodatkową literaturę przedmiotu.

11 czerwca.

Dyskusja nad książką: Passions and Policies: Poles and Poland in Western Diplomacy, 1914-21, prof. J. Denisa Clarka, z udziałem autora, red. Richarda Ratzlaffa ((McGill-Queen’s Uni. Press) oraz ekspertów: prof. prof. Dariusza Jeziornego, Adama Kożuchowskiego, Andrzeja Nowaka; obrady prowadził prof. John Merriman.

Książka prof. Clarka (University of Calgary), jest studium z historii dyplomacji w kluczowym dla dziejów Polski okresie I wojny światowej oraz narodzin II Rzeczypospolitej. Temat ten był podnoszony przez wielu badaczy, w tym Polaków działających w USA (Halecki, Komarnicki, Wandycz); autor postawił więc sobie trudne zadanie wyrażenia czegoś nowego na temat, o którym wielokrotnie pisano (w tym ostatnio w Polsce jego dyskutanci: profesorowie: Andrzej Nowak i Dariusz Jeziorny). Punktem ciężkości książki, autor uczynił psychologiczno-ideową charakterystykę swoich bohaterów. Inaczej, niż tradycyjna historia dyplomacji, ich stosunek do tzw. sprawy polskiej, autor starał się ukazać na tle ówczesnych stereotypów, horyzontów ideowych oraz zbiorowej psychologii grupy. Autor jest specjalistą od historii dyplomacji brytyjskiej, choć obejmuje ona stosunek do Polski polityków brytyjskich, francuskich i amerykańskich. Eksperci zwracali uwagę na niedostateczne uwzględnienie dyplomatycznych zabiegów innych krajów wokół sprawy polskiej – Rosji, Niemiec i Austro-Węgier, a także zbyt wąskie zbadanie tzw. sprawy polskiej w XIX wieku. Ponadto sugerowali poszerzenie fragmentów tekstu dotyczących lat powojennych: Konferencji paryskiej i pierwszych lat II RP. Wrażenie takie powstaje między innymi dlatego, że czytelnik postrzega te zagadnienia głównie oczami bohaterów książki – zachodnich polityków, którzy o realiach panujących wówczas w Polsce i regionie - byli zazwyczaj dość słabo poinformowani. Eksperci wyraźnie zgodnie, a zwłaszcza prof. Nowak, wyrażali się z uznaniem o pracy autora – jak i samego faktu, że tak z pozoru wyeksploatowany temat przyciąga uwagę młodych historyków z Zachodu. Nie ulega wątpliwości, że autor, dla którego publikacja książki stanowić będzie istotny punkt zwrotny w karierze naukowej, dołoży starań, aby wprowadzić do niej szereg zmian.

12 czerwca.

Dyskusja nad książką A Camp Near Danizg: The Shame and the Silence of Stutthof: prof. Ruth Schwertfeger (Uni. of Wisconsin) z udziałem autorki, redaktora Richarda Ratzlaffa (McGill-Queen’s Uni. Press) oraz ekspertów prof. prof.: Spasimira Domaradzkiego, Łukasza Kamińskiego, Magdaleny Latkowskiej, Marka Wierzbickiego; obrady prowadził prof. Adam Kożuchowski.

Książka prof. Schwertfeger stanowi oryginalne studium łączące analizę funkcjonowania i celów obozu koncentracyjnego w Stutthofie z obrazem jego dziejów na tle regionu, w oczach jego mieszkańców (w tym zwłaszcza Gdańszczan) oraz w relacjach byłych więźniów obozu. Wyjątkowość zaproponowanego przez autorkę spojrzenia zasadza się dodatkowo na obranej przez nią metodzie możliwie szerokiego wykorzystania źródeł: od archiwaliów miejscowych i niemieckich, poprzez relacje świadków i więźniów, po źródła literackie, w tym przede wszystkim prozę Güntera Grassa. W zgodnej opinii ekspertów, jest to przedsięwzięcie nadzwyczaj udane, a omawiany manuskrypt, będący efektem wieloletnich badań i poszukiwań, może stać się pierwszym całościowym obrazem dziejów obozu i pamięci o nim – włącznie z jej odwrotnością: historią przemilczeń i zapomnienia w powojennych Niemczech, dostępnym zarówno zachodniemu, jak i polskiemu czytelnikowi. Jedyną wątpliwością, podniesioną w dyskusji przez ekspertów – reprezentujących odrębne dziedziny: historię, filologię i nauki polityczne – były pewne niejasności, wynikające z naprzemiennego wykorzystywania źródeł różnego typu, w tym fikcji literackiej, z jej specyficznym podejściem do rzeczywistości historycznej. Mimo to, książka okazała się niewątpliwie jedną z najlepiej przyjętych i budzących najmniej polemiki podczas tegorocznej edycji Konferencji.

13 czerwca.

Dyskusja nad książką Remaking Soviet Ukraine after World War II: the Clash of Local and Central Soviet Power, 1944 – 50 Filipa Slaveski’ego (Deakin Uni.) w siedzibie muzeum Akademii Mohylańskiej w Kijowie, z udziałem autora i prof. Jamesa Collinsa reprezentującego wydawcę Cambridge Univ. Press oraz ekspertów prof. prof.: Mariny Bessonowej, Natalii Laas, Juraja Marusiaka, Jana Szumskiego i Marka Wierzbickiego; obrady prowadził prof. Andrzej Kamiński.

Książka australijskiego historyka stanowi - w zgodnej opinii ekspertów - owoc niezwykle skrupulatnych i oryginalnych badań źródłowych. Jej przedmiotem są zachodzące w późnej epoce stalinowskiej w prawobrzeżnej Ukrainie (a w szerszej perspektywie, także w innych częściach ZSRR) przemiany polityczne, gospodarcze i społeczne, których skutkiem był m. in. powojenny głód, a w dalszej perspektywie trwały upadek wydajności radzieckiego rolnictwa, zwłaszcza produkcji zboża i ogólny rozpad tradycyjnej wspólnoty wiejskiej.

W omawianym okresie doszło do krwawych represji w stosunku do rzeczywistych i wyimaginowanych wrogów systemu komunistycznego na Ukrainie, których tłem była również kolektywizacja byłych kresów południowo-wschodnich RP, włączonych do sowieckiej Ukrainy, walka z ukraińską partyzantką narodową, a także – co stanowi zasadniczy przedmiot zainteresowania autora i najbardziej oryginalny aspekt książki – aspiracjami lokalnych władz i kołchozów do większej niezależności i samodzielności oraz nadziejami na poluzowanie drastycznych rygorów stalinowskiej opresji okresu przedwojennego, będącymi skutkiem względnej odwilży lat II wojny światowej. Zasadniczy wysiłek i linia rozumowania autora polegają na śledzeniu tych ambicji – przejawianych przez partyjnych i kołchozowych działaczy, byłych żołnierzy, itp., przyzwyczajonych w latach wojny do większej samodzielności w działaniu i myśleniu – ku efektywniejszemu gospodarowaniu w ramach systemu kołchozowo-sowchozowemu i większej autonomii lokalnych władz oraz ich zderzeniu z ostatnią falą stalinowskich represji i polityki centralizacyjno-nakazowej. Kulminacyjny punkt historii, tu opowiadanej, stanowi powojenny głód, pozostający wciąż w głębokim cieniu słynnego głodu z pierwszej połowy lat trzydziestych, mimo że szacowana liczba jego ofiar przekracza milion osób. Według ekspertów, najmocniejszą stroną manuskryptu, są niezwykle szczegółowe i dogłębne badania archiwalne, przeprowadzone przez autora na wszystkich szczeblach sowieckiej hierarchii władzy: od archiwów rejonowych, poprzez regionalne (obejmujące kijowską „oblast’), centralne Ukraińskiej SRR, aż po centralne archiwa moskiewskie. Ukazują one zarówno skalę niezadowolenia i prób oporu wobec polityki centralnej na szczeblu lokalnym, wahania komunistycznych polityków ukraińskich średniego szczebla – a nawet delegowanego przez Stalina na Ukrainę Kaganowicza – jak i nieugiętą determinację Stalina i jego akolitów w celu przywrócenia bezwzględnej kontroli władz nad produkcją żywności aż do najniższego szczebla. Historia ta została przedstawiona na przykładzie dwóch kołchozów z rejonu kijowskiego: Białej Cerkwi oraz Raski (jedna z nich zamieszkała głównie przez Polaków). Eksperci zwrócili uwagę autorowi, że dokonana przez niego ekstrapolacja ustaleń, dotyczących owych dwóch kołchozów, nie powinna być odniesiona do całej sowieckiej Ukrainy, a w dalszym kontekście całego ZSRR. Eksperci wskazywali m. in. na zróżnicowanie regionalne i wątpliwą reprezentatywność zbadanych tak gruntownie przez autora wsi. Prof. Slaveski jest zresztą świadom, że prezentowane przezeń wnioski mogą się wydawać dyskusyjne w świetle panujących w światowej literaturze przedmiotu interpretacji – i uznał krytykę, z jaką się spotkał - za łagodną. Nie ulega wątpliwości, że omawiana książka będzie stanowiła przedmiot poważnej dyskusji specjalistów i sprawi oryginalny wkład w historię komunistycznych represji względem Ukrainy i warstwy chłopskiej, zarówno na tle badań prowadzonych na Zachodzie, a zwłaszcza w środowisku ukraińskiej diaspory, jak i na jak i na Ukrainie.

15 czerwca.

Dyskusja nad książką Jews in the Grand Duchy of Lithuania prof. Jurgity Verbickiené (Uniwersytet Wileński), z udziałem autorki, redaktora Petera Krachta oraz ekspertów prof. prof. Marii Cieśli, Rigelsa Halili, Macieja Janowskiego, Igora Turova, Wacława Uruszczaka; obrady prowadził prof. Andrzej Kamiński.

Przedmiotem manuskryptu Jurgity Verbickiené, są wielorakie aspekty dziejów mniejszości żydowskiej w Wielkim Księstwie Litewskim w czasach między Unią Lubelską, a rozbiorami Rzeczypospolitej: ich położenie prawne i ekonomiczne, stosunki z innymi grupami wyznaniowymi oraz wewnątrz wspólnot religijnych (kahałów) i ich wizerunek w oczach chrześcijańskich sąsiadów. Manuskrypt dostarczony ekspertom został ukończony mniej więcej w 2/3 planowanej całości – autorka i redaktor książki byli zatem szczególnie otwarci na sugestie w kwestiach kompozycji pracy oraz ewentualnych dopisków. W czasie dyskusji zwracano uwagę na szereg nieścisłości, przede wszystkim jeśli chodzi o prawne położenie Żydów w dawnej Rzeczypospolitej, status i charakter dotyczące ich przywilejów i innych rozporządzeń prawnych, istniejące w tym względzie różnice między Koroną, a Litwą. Zasugerowano zmianę tytułu całości na bardziej precyzyjny, jako że autorka w istocie ograniczyła badania do terenów dzisiejszej Litwy, a nie całego Wielkiego Księstwa. Sugerowano zwrócenie uwagi na uwzględnienie nowszej literatury przedmiotu – polskiej, anglojęzycznej i izraelskiej (jest to obszar badań szybko się rozwijający w ostatnich dekadach). Ponadto, liczne polemiczne uwagi wywołały odczytanie i interpretacja poszczególnych analizowanych przez autorkę źródeł. Doprowadzenie tego manuskryptu do stanu nadającego się do publikacji, zwłaszcza jeśli chodzi o uwzględnienie nowszych badań na polu badań nad historią Żydów w Wielkim Księstwie, będzie wymagało od autorki wiele pracy.

17 czerwca.

Dyskusja nad książką: The Polish Catholic Church under German Occupation: the Reischsgau Wartheland, 1939 -1945 Jonathana Huenera (Uni. of Vermont) w UAM, z udziałem autora, redaktorki Dee Mortensen (Indiana Uni. Press) oraz ekspertów: prof. prof.: Agnieszki Łuczak, Bożeny Szaynok i Jakuba Tyszkiewicza; obrady prowadził prof. John Merriman.

Książka prof. Huenera stanowi owoc wieloletnich, głębokich badań archiwalnych nad - z pozoru tylko dobrze znanym - a w istocie, wciąż przynoszącym nowe pytania badawcze, zagadnieniom nazistowskiej polityki wobec okupowanych ziem polskich i jej skutków dla polskiej ludności. Utworzony z ziem woj. poznańskiego oraz części łódzkiego i mazowieckiego przez Niemców Kraj Warty, różnił się znacząco pod tym względem od innych okupowanych ziem polskich (Generalnego Gubernatorstwa, Śląska i Pomorza), jako że w oczach okupanta były to ziemie etnicznie polskie, które jednak chciano trwale włączyć do Rzeszy i zgermanizować. Elementami tej polityki były m. in. masowe mordy na przedstawicielach polskiej inteligencji oraz kleru, deportacje przeszło 300 tysięcy mieszkańców do GG oraz polityka bezwzględnego zwalczania Kościoła Katolickiego – nie tylko jako symbolu polskości tych ziem, ale też ostoi religijności w ogóle. Ambicją władz Kraju Warty było doprowadzenie do trwałej dechrystianizacji tego okręgu III Rzeszy niejako w ramach eksperymentu, który można by rozszerzać na inne tereny. W zgodnej opinii ekspertów, książka prof. Huenera, w sposób wyjątkowo gruntowny analizuje te zagadnienia, a także strategie oporu i przetrwania oraz losy kleru katolickiego, ludzi związanych z Kościołem, parafii i dóbr kościelnych (będących przedmiotem zorganizowanego rabunku Niemców) – sięgając do licznych materiałów archiwalnych, zgromadzonych w Polsce i Niemczech. Planowana publikacja będzie pierwszym tego typu opracowaniem w języku angielskim, stanowiącym cenny wkład także w polski stan badań nad tymi zagadnieniami. Jak podkreślano, autor dowiódł też znaczących umiejętności stylistycznych i kompozycyjnych: podzielona na osiemnaście krótkich, wyrazistych rozdziałów książka, umiejętnie kontrastuje perspektywy makro- i mikrohistoryczną, punkt widzenia sprawców, ofiar i świadków wydarzeń – co sprawia, że mimo gruntownie naukowego charakteru jest to też pasjonująca i wstrząsająca lektura.

2. Dyskusja nad książką Homelands: Poles and Jews in Communist Poland - Anat Plocker w UAM, z udziałem autorki, redaktor Jennica Baines (Indiana Univ. Prress) oraz ekspertów prof. prof.: Grzegorza Berendta, Sebastiana Rejaka, Dariusza Stoli i Bożeny Szaynok; obrady prowadził prof. Adam Kożuchowski.

Książka Anat Plocker przedstawia historię dziejów mniejszości żydowskiej w pierwszym dwudziestoleciu PRL z perspektywy wydarzeń i procesów prowadzących do kampanii antysemickiej w 1968 roku i sprowokowanej przez nią emigrację kilkunastu tysięcy polskich Żydów w kolejnych dwóch latach. Autorka obficie korzystała z materiałów archiwalnych PZPR oraz komunistycznego aparatu bezpieczeństwa, koncentrując się na przyczynach, dla których komuniści polscy zdecydowali się tę kampanię rozpętać, a także jej zasięgu w ówczesnych mediach i rozmiarach antysemickiej czystki w partii i administracji PRL. Jak zgodnie podkreślali eksperci, baza źródłowa pracy jest obszerna i gruntowna, a przygotowywana książka będzie pierwszą tak solidną publikacją na ten temat w jęz. angielskim, wykorzystującą materiały, które pozostawały niedostępne zachodnim badaczom w czasach komunizmu. Mocną stroną książki jest też znajomość polskich publikacji na ten temat z ostatnich kilkunastu lat. Jako że wszyscy eksperci zajmowali się w swoich badaniach tą tematyką lub pokrewnymi zagadnieniami, a temat przyczyn i natury polskiego antysemityzmu pozostaje mocno kontrowersyjny (i trudno oczekiwać, żeby miało się to wkrótce zmienić), w dyskusji padało wiele uwag polemicznych wobec sformułowanych przez autorkę interpretacji. Zwrócono też uwagę na konieczność poszerzenia kontekstu wielu omawianych zjawisk – zarówno jeśli chodzi o społeczne tło polskiego antysemityzmu, jak i narzucane przez ZSRR zmiany kursu polityki PRL wobec Izraela. Nie ulega jednak wątpliwości, że omawiana książka reprezentuje wysoki poziom naukowy i stanowić będzie ważny głos w toczącej się dyskusji.

19 czerwca.

Dyskusja w UAM nad książką: Bat’a, Zlin and Globalization, 1894 – 1945 Zachary’ego Austina Doleshla (Sam Houston State Uni.) z udziałem autora, redaktora Stephena Shapiro (Toronto Uni. Press) oraz ekspertów prof. prof.: Martina Jemelki, Łukasza Kamińskiego, Tomasza Ochinowskiego i Michała Przeperskiego; obrady prowadził prof. John Merriman.

Przedsiębiorstwo Bat’a – wyrosły z rodzinnej firmy międzynarodowy koncern – stanowi wyjątkowy w dziejach Europy Środkowo-Wschodniej przykład spektakularnego komercyjnego sukcesu, nowatorskich metod produkcji i zarządzania oraz zręcznego wykorzystania kapitalistycznej ideologii w epoce, w której większość ziem naszego regionu pozostawała zdominowana przez produkcję rolniczą i pół-feudalne stosunki społeczne. Książka prof. Doleshala dotyczy dziejów koncernu, rodziny i pracowników firmy w Czechach i innych krajach, gdzie powstały fabryki Baty, w tym w Polsce. Nacisk położony został m. in. na „bataizm” – ideologię firmy, zainspirowaną wzorcami amerykańskimi, skierowaną zarówno w stronę klientów, jak i pracowników, a także stosunki międzyludzkie, które w jej wyniku ukształtowały się w przedsiębiorstwie (zarówno te propagowane, jak i rzeczywiste). W toku dyskusji ta ostatnia kwestia wzbudziła najwięcej polemik, przy czym podkreślano konieczność doprecyzowania szeregu terminów i pojęć, proponowano uwzględnienie dodatkowych perspektyw metodologicznych oraz pogłębienia problemu ewentualnej oryginalności i wyjątkowości polityki firmy. Ożywioną polemikę wzbudziła też kwestia amerykańskich wzorców zarządzania przedsiębiorstwem oraz ewentualnego wpływu, jaki mogły mieć na to zagadnienie ówczesne projekty industrializacji odgórnej, zwłaszcza w wydaniu reżimów totalitarnych lat trzydziestych. Mimo to, w zgodnej opinii ekspertów, książka stanowi udane, świetnie udokumentowane i oryginalne przedstawienie tego unikalnego w dziejach naszego regionu przedsiębiorstwa.

***

Drugim, ważnym założeniem projektu jest zapoznanie gości z najcenniejszymi pomnikami historii Polski. W 2019 roku, goście konferencji zwiedzili w Warszawie: Muzeum Powstania Warszawskiego, Muzeum Polin, Stare Miasto. W Poznaniu: Katedrę, Pomnik Ofiar Czerwca 1956 r., Bibliotekę Raczyńskich, Stare Miasto, w Gnieźnie: Katedrę i inne kościoły oraz Muzeum Początków Państwa Polskiego z prezentacją trzech filmów o najstarszych dziejach Polski; Kórnik: Kościół Wszystkich Świętych, Zamek Działyńskich, w tym Bibliotekę; w Rogalinie Pałac i galerię sztuki Raczyńskich. Zwiedzanie zabytków Polski i regionu jest częścią ustalonej przez lata tradycji projektu i stanowi podstawę jej „dyplomatycznego” wymiaru: dzięki niej, nasi goście mają okazję zapoznać się nie tylko z uczonymi z regionu oraz ich poglądami, ale także materialnym i kulturowym dziedzictwem Polski i krajów ościennych. W tym roku po raz pierwszy goście konferencji mieli okazję zwiedzać Kijów, stolicę niepodległej Ukrainy i skarbnicę wielu pamiątek po Pierwszej Rzeczypospolitej. Uczestnicy odwiedzili m.in. Padół (główny ośrodek miejski Kijowa w dobie I Rzeczypospolitej), Zejście św. Andrzeja, Sobór św. Zofii, Ławrę Pieczerską i Babi Jar. Goście zwiedzili również muzeum Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, gdzie zostali przywitani przez dyrektor Taissę Sydorchuk i wysłuchali historii tej najbardziej od dawna cenionej Akademii na Ukrainie.

Omawiane teksty:

  1. Denis Clark (University of Calgary), Passions and Policies: Poles and Poland in Western Diplomacy, 1914-1921, McGill-Queen's University Press
  2. Clare Crowston (University of Illinois), Joe Perry (Georgia State University), A History of Western Civilization, Bedford/St. Martin's Press
  3. Zachary Austin Doleshal (Sam Houston State University), In the Kingdom of Shoes: Bat’a, Zlín, and Globalization, 1894-1945, University of Toronto Press
  4. Jonathan Huener (University of Vermont), The Polish Catholic Church under German Occupation: The Reichsgau Wartheland, 1939-1945, Indiana University Press
  5. Adam Izdebski (ed) (Jagiellonian University), An Environmental History of Krakow, University of Pittsburgh Press
  6. Anat Plocker (Stockton University), Homelands: Poles and Jews in Communist Poland, Indiana University Press
  7. Ruth Schwertfeger (University of Wisconsin), A Camp Near Danzig: The Shame and the Silence of Stutthof, McGill-Queen's University Press
  8. Filip Slaveski (Deakin University), Remaking Ukraine after WWII: The Clash of Local and Central Soviet Power, 1944-1950, Cambridge University Press
  9. Jurgita Verbickiene (University of Vilnius), Jews in the Grand Duchy of Lithuania, University of Pittsburgh Press
  10. Piotr J. Wróbel (University of Toronto), All for Naught? Three Essays on Jewish Politics in Poland before the Holocaust, McGill-Queen's University Press

Listy od gości:
List Jenniki Baines
List Dee Mortensen
List Ruth Schwertfeger